مشخصات اثر
- جنس: طلا و نقره
- نام: تنگ با بزهای کوهی
نام انگلیسی: Ewer with ibexes
دوره: پیشاهخامنشی
تاریخ: سده‌های هشتم تا ششم پیش از میلاد
جنس: طلا و نقره
ارتفاع: ۳۸٫۵ سانتی‌متر
عمق: ۲۵٫۶ سانتی‌متر
عرض: ۱۹٫۹ سانتی‌متر
محل نگهداری: موزهٔ میهو، استان شیگا، ژاپن
تنگ با بزهای کوهی (Ewer with ibexes) یکی از آثار فلزی دورهٔ پیشاهخامنشی است که امروزه در مجموعهٔ موزهٔ میهو (MIHO MUSEUM) در ژاپن نگهداری می‌شود. این اثر از طلا و نقره ساخته شده و تاریخ آن به سده‌های هشتم تا ششم پیش از میلاد بازمی‌گردد؛ دوره‌ای که هنوز امپراتوری هخامنشی شکل نگرفته بود و سنت‌های هنری عصر آهن در سرزمین‌های ایرانی و مناطق پیرامون آن در حال تحول بود.
این تنگ با ارتفاع ۳۸٫۵، عمق ۲۵٫۶ و عرض ۱۹٫۹ سانتی‌متر، ظرفی نسبتاً بزرگ و پرکار است. فرم اصلی آن از بدنه‌ای حجیم با سطحی شیاردار، دهانه‌ای در قسمت بالا و یک دستهٔ قوس‌دار تشکیل شده است. پیکره‌های بز کوهی در بخش بالایی ظرف قرار گرفته‌اند و در طراحی کلی تنگ نقش اساسی دارند؛ به همین دلیل، حیوان در این اثر تنها یک نقش تزئینی بر سطح ظرف نیست، بلکه بخشی از ساختار و جلوهٔ سه‌بعدی آن را تشکیل می‌دهد.
نماد بزکوهی
بز کوهی یکی از نقش‌مایه‌های قدیمی در هنر ایران پیش از اسلام است. تصویر این حیوان در دوره‌های مختلف، از دوران پیشاتاریخی تا عصر آهن، در آثاری مانند سفالینه‌ها، مهرها و اشیای فلزی دیده می‌شود. ویژگی‌هایی مانند شاخ‌های بلند و خمیدهٔ بز کوهی نیز از عناصر شناخته‌شده در بازنمایی این حیوان در هنر باستانی منطقه بوده است. تداوم این نقش‌مایه در دوره‌های مختلف نشان می‌دهد که بز کوهی جایگاه مهمی در سنت تصویری هنر ایران و سرزمین‌های پیرامون آن داشته است.
در برخی آثار باستانی، بز کوهی در کنار عناصر دیگری مانند درخت یا سایر موجودات به تصویر کشیده شده و در برخی ظروف فلزی، سر یا پیکرهٔ حیوان مستقیماً در ساختار ظرف به کار رفته است. تنگ موزهٔ میهو نیز در همین سنت گستردهٔ ظروف حیوان‌نما قرار می‌گیرد؛ سنتی که در آن مرز میان شیء کاربردی و پیکرهٔ هنری بسیار کمرنگ می‌شود.
با وجود سابقهٔ طولانی بز کوهی در هنر و اسطوره‌های ایران، معنای نمادین آن در این تنگ مشخص نیست. در متون دینی ایران باستان، بز نر کوهی در یکی از جلوه‌های ورثرغنه، ایزد پیروزی، ظاهر می‌شود، اما این موضوع به تنهایی نمی‌تواند نشان دهد که پیکره‌های بز کوهی روی این اثر به این ایزد یا آیین خاصی مربوط بوده‌اند. بنابراین، نسبت دادن این تنگ به یک کاربرد مذهبی یا آیینی مشخص، بدون شواهد مستقیم، قابل تأیید نیست.
همچنین عنوان رسمی اثر، Ewer with ibexes، به معنای «تنگ با بزهای کوهی» است. واژهٔ Ewer به ظرفی برای ریختن یا سرو مایعات اشاره دارد و «تنگ» یا «آبریز» ترجمهٔ مناسبی برای آن است. با این حال، کاربرد دقیق این شیء مشخص نشده است. اطلاعات موجود نشان نمی‌دهد که این ظرف برای آب، نوشیدنی خاص، مراسم مذهبی یا کاربرد تشریفاتی مشخصی ساخته شده باشد. به همین دلیل، عنوان‌هایی مانند «ظرف آب مقدس» یا «تنگ آیینی» را نمی‌توان دربارهٔ آن با اطمینان به کار برد.
تاریخچه اثر
تاریخ‌گذاری اثر به سده‌های هشتم تا ششم پیش از میلاد، آن را در یکی از دوره‌های مهم تحول هنر فلزی ایران قرار می‌دهد. این بازه زمانی پیش از شکل‌گیری امپراتوری هخامنشی و هم‌زمان با دوره‌ای است که ساخت اشیای فلزی نفیس با فرم‌های حیوانی در بخش‌هایی از غرب آسیا رواج داشت. با این حال، دورهٔ پیشاهخامنشی الزاماً به معنای مادی بودن اثر نیست. محل ساخت، کارگاه تولید و قوم یا حکومت سازندهٔ این تنگ در اطلاعات عمومی منتشرشده دربارهٔ اثر مشخص نشده است؛ بنابراین انتساب آن به مادها، مانناها، لرستان، همدان یا یک مرکز جغرافیایی مشخص، بدون منبع تخصصی مستقل، قطعی نیست.
جنس اثر نیز اهمیت آن را بیشتر می‌کند. ترکیب طلا و نقره در ساخت یک تنگ با چنین ابعادی و تزئینات حجمی، آن را در شمار اشیای فلزی فاخر قرار می‌دهد. با وجود این، جزئیات مربوط به شیوهٔ ساخت، ضخامت فلز، وزن، نحوهٔ اتصال بخش‌ها و روش استفاده از طلا در صفحهٔ عمومی اثر منتشر نشده است و نمی‌توان تکنیک مشخصی را به آن نسبت داد.
تنگ با بزهای کوهی از نظر فرم و موضوع با شماری از ظروف فلزی ایران باستان قابل مقایسه است. در مجموعه‌های موزه‌ای مختلف، نمونه‌هایی از ظروف متعلق به عصر آهن و دورهٔ هخامنشی وجود دارد که در آن‌ها سر یا پیکرهٔ حیواناتی مانند بز کوهی و قوچ به عنوان بخشی از بدنه یا دستهٔ ظرف استفاده شده است. این نمونه‌ها نشان می‌دهند که استفاده از حیوانات به صورت عناصر سه‌بعدی، بخشی از سنت گستردهٔ فلزکاری منطقه بوده است؛ با این حال، هر اثر باید بر اساس اطلاعات و شواهد مربوط به خودش بررسی شود.
یکی از نکات مهم دربارهٔ این تنگ، محدود بودن اطلاعات منتشرشده دربارهٔ پیشینهٔ آن است. در اطلاعات عمومی موزه، محل دقیق کشف، محل ساخت، نام سازنده، وزن، سابقهٔ مالکیت پیش از ورود به مجموعه و کاربرد دقیق اثر مشخص نشده است. در نتیجه، اطلاعات قطعی دربارهٔ این اثر به مشخصات ثبت‌شده، یعنی نام، جنس، ابعاد و تاریخ‌گذاری آن محدود می‌شود و جزئیات بیشتر باید تنها بر اساس کاتالوگ‌ها یا پژوهش‌های تخصصی دیگری مطرح شود.
محل نگهداری
امروزه این اثر در موزهٔ میهو در استان شیگا در ژاپن نگهداری می‌شود. موزهٔ میهو مجموعه‌ای گسترده از آثار هنر باستانی را در خود جای داده و تنگ با بزهای کوهی نیز بخشی از مجموعهٔ آثار پیشاهخامنشی آن است.
در مجموع، تنگ با بزهای کوهی را می‌توان نمونه‌ای ارزشمند از فلزکاری پیشاهخامنشی و سنت استفاده از پیکره‌های حیوانی در طراحی ظروف دانست. قدمت آن، استفاده از طلا و نقره و حضور پیکره‌های بز کوهی، این اثر را به نمونه‌ای قابل توجه برای شناخت هنر فلزی سده‌های هشتم تا ششم پیش از میلاد تبدیل کرده است. با وجود آنکه اطلاعات موجود دربارهٔ منشأ و کارکرد دقیق آن محدود است، همین ویژگی‌ها جایگاه آن را در میان آثار شاخص هنر باستانی منطقه برجسته می‌کند.
